Museum Boerhaave Leiden

Ehrenfest Scientific Correspondence (ESC7)

H.A. Lorentz aan Paul Ehrenfest
280, 281, 282, 284, 285, 286, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316, 317, 318, 319, 320, 322, 323, 324, 326, 328, 329

Paul Ehrenfest aan H.A. Lorentz
283, 330, 333

Amice,

Ik heb Fokker gezegd dat wij bereid zijn, zoo hij dat wenscht, in het assistentschap op zoodanige wijze te voorzien dat hij het na een jaar weer op zich zou kunnen nemen, en wel onder dien verstande dat hij geheel vrij blijft om van die mogelijkheid al of niet gebruik te maken. Hij heeft mij verklaart dit aanbod zeer te waarderen en het gaarne aan te nemen, indien eene door ons gewenschte voorziening in de vacature daardoor niet bemoeilijkt wordt. In het bijzonder zou hij meenen zich geheel te moeten terugtrekken als Kramers niet bereid mocht zijn, voor een enkel jaar, maar wel om voor wat langere tijd assistent te worden. Hoe gij nu, dit wetende, de onderhandelingen met Kramers wilt inkleeden, mag ik zeker wel aan U overlaten.

Met vriendschappelijken groet

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

[...]

Ik hoop dat gij nu weer geheel beter zult zijn en bereid voor de drukten van het Congres. Zoo Bohr er reeds is, wilt gij hem zeker wel van mij groeten. Ik verheug mij erop hem Donderdag te zien.

Met hartelijke groeten van huis tot huis,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Toen ik er toe kwam U te schrijven over [...] van Veen – ik had het tot mijn spijt een paar dagen verzuimd – zag ik in het Chem. Weekblad dat gij waarschijnlijk wel te Maastricht zoudt zijn voor uwe voordracht. Om geen tijd te verzeren heb ik toen direct aan van Veen een verklaring tot ondersteuning van zijn verzoek gezonden; hij kon die bij dit laatste voegen of nazenden. In die verklaring heb ik gezegd ,, dat het voornemen bestaat, hem op nieuw voor een tijdelijke benoeming als assistent voor te dragen’’.

[...]

Ik moet u nog bedanken voor Uw vriendelijke bemoeiing voor het literatuuroverzicht dat mijne dochter aan het door haar uit te geven college over de quanta wenschte toe te voegen. Van Veen heeft mij een en ander gezonden (met de dissertatie van Burgers), maar nu heb ik nog een paar wenschen, nl. 1. Titel van Planck’s Waermestrahlung; 2. idem van zijn Wolfskehlvoordracht; 3. def. Titel van Fokker’s beschouwing over roterende deeltjes in het stralingsveld, naar ik meen geciteerd door Planck, Ann. Der Phys. 52 (1917), p. 491; en eindelijk de titel van Encken’s verhandeling over de absorptielijnen van waterdamp in het ultrarood (roterende molekulen).

[...]

Uw voordracht te Maastricht zal zeker veel bijval gevonden hebben; ik hoop zeer dat gij nu daarna veel van de vacantie zult genieten. Wij hebben het hier zeer naar ons zin; de de Haas’en zijn dicht bij ons, dus heel gezellig. –Den 10den was ik ’s middags bij Onnes, bij wier ik ook een recht feestelijke en opgewekte stemming vond. Het spijt mij nog dat ik moeilijk ook den 9den te Leiden kon zijn, vooral nu ik van U hoorde dat de faculteit bij T’s promotie zoo slecht vertegenwoordigd was.
Met hartelijke groeten van huis tot huis

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Ik dank U voor de toezending van een afschrift van Einstein’s brief, die geheel past bij zijn mooi een hoogstaand karakter; wij konden wel zeker zijn dat hij onder de bestaande omstandigheden zijn Duitsche vangenooten en vrienden trouw wil blijven. Wat gij verder schrijft geeft mij wel aanleiding gaarna nog even een en ander met U te bepraten; dat kan gebeuren als ik weer in Leiden kom.

Van der Pol, die verleden Donderdag van de Britt Association terugkwam, vertelde mij dat Eddington er verslag had gedaan van de uitkomsten der Engelschen expedities. Zij hebben een afwijking geconstateerd en als voorlopige uitkomst kon worden meegedeeld dat die (aan den zonsrand) zou liggen tusschen 0’’,84 en het dubbele ervan. Wij willen maar hopen dat het binnen den grenzen der fouten het getal van Einstein wordt.

Ik heb dit aan Einstein per telegram medegedeeld. Als wij nu hierop mogen vertrouwen (en dat zal wel) is het zeker een van de schitterendste bevestigingen eener theorie die ooit gedaan zijn. Ook zeer geschikt om der weg tot den Nobelprijs te banen; alleen zou dat weg zo de bij het toekennen daarvan gevolgde regels tot December 1920 moeten wachten.

[...]

Met hartelijke groeten van huis tot huis

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Zou het, nu Einstein toch in het najaar hier wil komen, niet mogelijk zijn dat wij trachten een honorarium bijeen te krijgen en hem, als wij ons daarvan verzekerd hebben, verzochten eenige (niet vele, desnoods een) voordrachten te houden? Ik bedoel een eerhonorarium, een som waar hij wat aan heeft, b.v. tweeduizend gulden. Misschien zou het Universiteitsfonds daartoe wel een flinke bijdrage kunnen geven (eenige honderden?) en ik zou gaarne trachten door persoonlijke pogingen het verdere bij een te krijgen.

Wilt gij zoo vriendelijk zijn mij eens te schrijven wat gij er van vindt? Zou f 1000 ook al de moeite waard zijn? Ik geloof het wel, maar het dubbele ware beter.

Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Ik heb wat een eventueele voordracht van Einstein betreft, niets bijzonders voor te stellen; alles is mij wel en als gij mij zeggen wilt hoe het met de zaak staat en wat ik kan doen om het welslagen te bevorderen, dan doe ik het natuurlijk gaarna. Maar het plan van de reis vervult mij met zorg. Den 21sten September schreef E. mij nog: ,,Ich habe allerdings grosse Sehnsucht, nach fast dreijaerigen Pause zu Ehrenfest zu fahren, zumal ein Brief, den ich [...] vor ihm erhielh, besonderen Anlass dafuer bietet. Aber das Reisen bis zum Grenze soll so beschwertich sein, dass mir der Arzt mit Ruecksicht auf meinen immer labilen Gesuntheitszustand dringend abraet. So fehlt mir trotz starker Sehnsucht, die alle wiederzusehen, ein wenig der Mut zum Reisen. Jedenfalls muss ich mich vorher genau ueber die Moeglichkeiten informieren.’’

Ik vrees zeer dat hij, als hij zich nu aan de vermoeienissen van de reis blootstelt, zijn lijden verergert en dat zou erger zijn dan alle andere bezwaren. Ik zal hem er nog eens over schrijven. Natuurlijk in alle bescheidenheid. Hij moet weten wat hij doet en als hij nu toch wil komen, dan zullen zeker de maatregelen die gij neemt om hem hier rust te geven, van groot belang zijn.

Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Ik zal heel graag den 9den April, Vrijdag, voor de leeraars spreken en des morgens te 9.15 beginnen. Voor een enkelen keer kan dat heel goed. Wat het onderwerp betreft, het zou kunnen heeten: "Vragen uit de relativiteitstheorie". Ik kan de quaesties die gij mij reeds hebt aangewezen op den voorgrond stellen en zou het wel aangenaam vinden als misschien deze of gene der bezoekers mij nog iets anders aangaf, waarover hij graag wat zou horen.

Houd mij ten goede dat dit antwoord eenige dagen vertraagd is. Met vriendschappelijker groet,

t.t.

H.A. Lorentz

[Lorentz nodigt Ehrenfest uit voor een bijeenkomst met Kamerlingh-Onnes ter voorbereiding op het 25 jarig jubileum van de ontdekking van Zeeman. Verder wil Lorentz dan ook iets anders bespreken met Ehrenfest, namelijk de wensen van de Hollandsche Maatschappj der Wetenschappen omtrent een Nederlands Tijdschrift voor Natuukunde]

Amice,

Voor ik aan Einstein schreef heb ik Oppenheim verzocht mij te doen weten hoe het met de zaak staat. Deze heeft mij dadelijk geantwoord dat de stukken toen zij (na eenig wachten) bij den Raad van State aren gekomen, na drie dagen door dezer verzonden zijn, zoodat nu aan het Kon. Besluit niets meer in den weg staat. Hij voegde erbij "Mr. Feith heeft mij zoo even gemachtigd U te zeggen dat zeer zeker alles uiterlijk in het begin van Juli in orde komt."

Ik heb dit aan Einstein medegedeeld en hem gezegd dat hij dus misschien nog vóór de vacantie, die 10 Juli begint, zijn redevoering kan houden, en dat zonder eenigen twijfel onmiddelijk na de vacantie zal kunnen doen. Dat hij, gesteld dat ook het eerste mogelijk is, moet kiezen wat hem zelf het beste past, dat al zijne vrienden hier echter vinden: hoe eerder hoe liever.

Ik heb hem beloofd dat hij, zoodra het Kon. Besluit er is, van U of mij een telegram zal krijgen: "richtig", en dat wij daarin zullen meedeelen op welken dag de oratie kan plaats hebben. Ik heb erbij gezegd dat hij dan nog vrij blijft in zijne beslissing. Wij kunnen hem "antwoord betaald" seinen, opdat, als hij wil komen, er nog tijd is voor de aankondiging van zijne oratie. Wilt gij nu (dit om geen tijd te verliezen) zoo vriendelijk willen zijn om, zoodra gij het bericht in de courant hebt gelezen, met den rector te spreken, en dan het telegram verzenden? Ik schrijf nog aan v. Vollenhoven, o.a. over de vraag of het curatorium van E's leerstoel al benoemd is, en of dit eene oratie nog in Juli goed zou vinden. Hebt gij hieromtrent nog niets van mij vernomen, dan zoudt gij, vor de verzending van het telegram, ook nog even met v. V. moeten spreken.

Ik begrijp en waardeer zeer goed wat U er toe beweegt vooreerst niet meer in Delft te examineren. Maar gij moet wel bedenken dat Uwe werkzaamheid aldaar niet zonder nut is geweest. Nu er toch eenmaal geexamineerd moet worden, is het volstrekt niet onverschillig wie het doet.

Met vriendschappelijker groet,

t.t.

H.A. Lorentz

[Lorentz schrijft dat hij van zijn dochter hoorde dat Ehrenfest haar had gezegd dat er weer vertragingen in de Zaak E gerezen zijn en vraag Ehrenfest om verdere inlichtingen hierover. Lorentz schrijft verder dat Einstein in Kristiania is, omdat hij die zelfde dag ook een brief van Einstein kreeg.]

Amice,

Dan kom ik U al weer lastig vallen, ditmaal met de verhandeling van Kramers, die ik reeds den vorigen zomer van hem ontving. Ik heb dit zoo lang laten liggen, trouwens met zijn goedvinden, omdat erin gesproken wordt over de quaestie of een bolvormig hemellichaam, om de zon loopende, een precessiebeweging vertonen moet. Zooals gij weet had Schouten gemeend (met de noodige reserves!) dit besluit te kunnen trekken en heeft toen de Sitter het over de vraag gehad of er eenige kans zou zijn, dit effect waar te nemen. Kramers komt tot de conclusie dat zoodanige processie niet zal bestaan. Intusschen had ik, daartoe aangespoord door de beschouwingen van Schouten, de zaak haarfijn, zij 't ook met eenige vereenvoudigende onderstellingen, uitgerekend, en meende ik wel een precessie te vinden.

[...]

Ik heb echter mijne berekeningen nog eens zorgvuldig nagegaan en meen nu wel te kunnen zeggen dat Einstein's theorie zulk een processie eischt [?], wel niet precies van het door Schouten opgegeven bedrag, maar toch van eenzelfde orde van grootte.

[...]

Met vriendschappelijken groet

t.t.

H.A. Lorentz

[...]

Amice,

Ik kom U nu - namens de administratieve commissie en het wetenschappelijk comité - van het "Institut international de physique Solvay" uitnoodigen tot den derden "Conseil de physique", dat in het begin van April 1921 (van den 1sten tot ongeveer den 9den) te Brussel zal gehouden worden. Het programma ervan voeg ik hierbij.

Wij zullen het allen zeer op prijs stellen als gij komt, en mij persoonlijk zal dat bijzonder aangenaam zijn. Einstein en Bohr hebben de uitndiging reeds aangenomen.

Met vriendschappelijker groet,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

[Lorentz schrijft over de Brusselse hoogleraar Natuurkunde Verschaffelt. Deze wil zijn Brusselse werkkring verlaten na pogingen om de natuurkunde aan de Universiteit van Brussel op een hoger plan te brengen. Misschien dat hij voor het professoraat in Yassy (Roemenie) i aanmerking komt. Misschien zou Ehrenfest een balletje kunnen opgooien]

Wij hopen zeer dat gij allen wel zijt en dat gij wat van de vacantie zult genieten, zonder zorgen. Althans zonder veel zorgen, want eenige zijn er altijd. Ik maak uit Uw mededeling over het examineren op dat dit ook bij U het geval is. Het is wel jammer, maar troost U met de gedachte (die ik al eens uitsprak) dat ook een goed examinator zijn verdiensten heeft. Met hartelijke groeten van huis tot huis,

t.t.

H.A. Lorentz

Telegram:

Kunt gij genoegen doen morgen met beide Russen bij ons eten? 4.33 hier

Lorentz

Amice,

Vanochtend kreeg ik uw briefkaart, waaraan ik gevolg zal geven, en hoorde ik van van der Pol dat gij nog zoo lang aan het station hebt moeten wachten; het spijt mij dat dit wachten niet bij ons aan huis is geweest.

Ik dacht nog eens over de quaestie van dat geld dat uit Berlijn moet komen. Gij hebt gezegd niet te wenschen dat ik daarbij mijn bemiddeling zou verleenen omdat er nog al wat administratie aan zou verbonden zijn, betaling van rekeningen en dergelijke. Maar zou dat wel noodig zijn? De persoon X die het geld zou ontvangen, kan het toch direct aan de Russen ter hand stellen, zoodat deze zelf verder alles doen, of eventueel met de hulp van iemand dien zij daarvoor uitkiezen.

Ook in andere opzichten is de zaak mij nog niet duidelijk. X zal op een of andere wijze het geld van den Sovjetvertegenwoordiger te Berlijn ontvangen. Maar daarbij zal dan toch worden uitgedrukt dat het ten behoeve der Russen is. Hoe nu, als erbij wordt gevoegd dat het is ten behoeve van een langer verblijf hier te lande, en als het daarvoor ten slotte niet gebruikt wordt? Dit is de moeilijkheid waarop gij gisteren hebt geween. Uwe Russische vrienden kunnen later in Petersburg alles in orde maken, maar hoe kan X zich verantwoord voelen? Natuurlijk, als hij het geld krijgt met geen andere opdracht dan het hun te geven, dan is er voor hem geen bezwaar.

Mocht gij, afgezien hiervan, moeilijk een geschikten weg kunnen vinden, dan zou ik den heer Vissering, den president van de Nederlandsche Bank daarover kunnen raadplegen. Het zou dan alleen noodig zijn dat gij nog eens precies formuleert wat ik hem zou moeten vragen en ik zou vergunning moeten hebben hem het geval eenigs zins in bijzonderheden voor te leggen, dus de opdracht der Russen, de toezegging hem te Berlijn gedaan, het bedrag (?). Het probleem: hoe krijgen zij het geld uit Belijn.

Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

De door van Eysinga aangegeven weg komt mij voor verreweg de beste te zijn en om geen tijd te verliezen heb ik dus een telegram en een brief aan den Minister opgesteld, die gij beide hierbij vindt. Den brief heb ik gericht aan den Minister van Onderwijs, enz. omdat het mij beter voorkwam hem, als het een wetenschappelijk belang betreft in de eerste plaats te kennen en omdat het wel goed is dat hij alles weet. Bovendien, hem kon ik persoonlijk en ik weet dat hij voor alles wat de internationale wetenschappelijke samenwerking betreft, veel gevoelt.

Wilt gij nu eens zien of gij U met telegram en brief kunt vereenigen? Het komt mij voor dat er van Solvay in het geheel niet gesproken behoeft te worden en ook het woord "mageelisze" heb ik niet gebruikt; het is niet daarvoor dat wij de Russen hier willen hebben.

De vraag kan zijn of wij in het telegram de namen der andere buitenlanders zullen noemen. Ook in het concept van Onnes kwamen die niet voor. Willen wij ze vermelden, dan moeten wij ze, dunkt mij, alle drie noemen, dus in het telegram: ,,Trouveront alors autres physiciens étrangees, Einstein, Langevin, Weiss''. Maar mij dunkt dat de namen in het telegram niet nodig zijn.

Daarentegen heb ik ze in den brief aan den Minister, ten einde dezen wat uitvoerig in te lichten, vermeld. Verder heb ik mij voorgesteld dat wij met ons vijven het telegram onderteekenen. Zeeman natuurlijk, trouwens in den brief van Onnes staat ook een "Z". Verder Julius, met wien gij reeds over de zaak gesproken hebt en natuurlijk gij zelf ook. Het denkbeeld is toch het eerst bij U opgekomen.

Wilt gij nu zoo vriendelijk zijn, als gij U met mijne concepten kunt vereenigen (eventueel met eenige wijziging), ze aan Julius en Zeeman te zenden, met een korte uiteenzetting van het geval? Dit laatste vooral voor Zeeman die er nog niets van weet. Julius is misschien nog te Noordwijk. Zeeman is nu uit de stad, maar komt Maandag te Amsterdam; de brief dus liefst daarheen. Onnes zal alles wel goed kennen; dus, na goedkeuring door U drieën zou ik in het begin der volgende week den brief kunnen verzenden.

Nu het magnetisme in vaste lichamen. Begrijp ik U goed, dan hebben in één kristal de assen der electronbanen alle dezelfde richting, een hoek psi met de kracht l geen makende. Nu stelt gij dat om welke reden dan ook, de aantallen electronen die in de eene en in de andere richting rondloopen, tot elkaar staan als 1. Daaruit krijgt gij dan een agglomeraat van kristallen onderstellende de formule voor 2.

Dat alles is heel geschikt. Die formule krijgt gij natuurlijk omdat gij dank zij Uwe onderstelling, in het agglomeraat juist zulk een distributie van de vlakken der electronbanen krijgt, als U i de theorie der draaibare molekulen vindt. De vraag blijft nu alleen (als gij het zonder draaibare molekulen wilt doen) Uwe onderstelling nader te motiveeren of met een of andere opvatting af te leiden. Als gij zegt "Rechnung nach Dissertatie von Jo v. Leeuwen", dan wil dat natuurlijk niet zeggen dat wat gij stelt, uit haar beschouwingen volgt, maar alleen dat gij U aan hare beschouwingen aansluit om tot een doelmatige onderstelling te komen. Uw "Patentanspruch" is mij nog niet duidelijk (dat zijn zulke Anspüche nooit); ik hoop er eens meer van te hooren.

Wilt gij mij eens zeggen hoe het met de gezondheid van Julius is? Eergisteren en gisteren hadden wij een aangenaam bezoek van Hennley en Messnes. Zij gingen naar Delft en zullen dan nog een paar weken te Noordwijk aan Zee doorbrengen. In het begin van October zullen zij nog wat bij Onnes werken.

Met vriendschappelijken groet,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Hierachter vindt gij voor Bohr den tekst van het telegram met de ondertekenaars. Zoowel Zeeman als van Haga kwam al spoedig bericht dat zij gaarne zouden meedoen en nu het zoo'n algemeene uitnoodiging is geworden, heb ik hier ook Uw naam opgenomen. [...]

In den brief [aan den Minister, ed.] heb ik nog iets in gedachte nl, er staat nu: "Wij zouden het zeer op prijs stellen als nevengaand telegram zoo spoedig als de omstandigheden het toelaten, den rector der Universiteit te Petrograd in handen zou komen." Dit is de gewenschte zachte aanmoediging tot spoed.

Met hartelijke groet

t.t.

H.A. Lorentz

Recteur Université Pétrograd

Nous admirons beaucoup beaux résultats scientifiques obtens Instituts optiqie et roentgenologique. Serions heureux connaitre détails et discuter avec physiciens russes questions auxquelles ces recherches et celles faites ailleurs donnent bien. Invitons instamment M M Rojdestsvensky et Joffe venir á Leiden. de préférence commencement novembre. Trouveront alors quelques autres physiciens étrangers. Indemnité frais voyage. Priere répondre télégramme Lorentz Haarlem.

Kamerlingh Onnes Lorentz Kuenen Ehrenfest Haga Julius Zeeman

Amice,

Uit den Haag is bericht gekomen dat het telegram naar Petrograd niet op de wijze die wij ons voorstelden kan verzonden worden, maar de Min. v. Buitenl. Zaken schrijft: "Mochten de door Prof. L. bedoelde Russ. hoogleeraren erin slagen in Scandinavië of Duitschland te komen, zoo ben ik bereid hun verzoek om reisvergunning in welwillende overweging te nemen."

Ik lees hierin dat wij nu wel onzen gang kunnen gaan; gij zoudt nu Bohr kunnen verzoeken het telegram te verzenden. Maar ik heb nu over dit alles aan Onnes geschreven (die gisteren avond zou thuiskomen) en hem verzocht met U te beslissen wat er nu gedaan moet worden. Ik kom morgen niet te Leiden daar de jaarlijkse feestviering mij belet college te geven.

Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Ik verwijt mij toch dat ik misschien door eenigszins op een bezoek aan Haarlem aan te dringen, Langevin beroofd heb van een rustigen en aangenamen dag, met Einstein, te Maarn. Een oplossing zou ook zijn dat Weiss alleen (die immers niet daarheen zou gaan) met mij hier gaat eten en dan 's avonds in het kort iets van de proeven van v. d. Pol ziet, en dat ik dan Langevin eens bij een later bezoek aan ons land hier zie. Wilt gij zoo vriendelijk zijn, nog eens te overwegen wat het aangenaamst zou gevonden worden? Morgen middag hoor ik dan wel of er verandering in het plan komt. Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Vanochtend kwam tot mijn vreugde nevengaand schrijven van Rojdestsvensky, dat zeker ook U en Uwe gasten genoegen zal doen. Wilt gij het aan Onnes en Kuenen laten lezen? Het zal, dunkt mij, wel geschikt zijn, den brief daarna bij Haga, Julius en Zeeman rond te zenden. Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Gij hebt mij eenigen tijd geleden gezegd dat Bohr weer wat vermoeid was en dat het goed zou zijn, hem te ontheffen van de taak om een rapport van het Solvay congres in het aanstaande voorjaar op te stellen. Nu weet ik echter niemand die zich beter daarmee zou kunnen belasten dan gij zelf, en zoo gij dat wildet doen, zoudt gij mij en ook de anderen veel genoegen doen. Nog beter zou het misschien zijn als gij het stuk met Bohr tezamen bewerkt. Gij zoudt dan de eerste redactie voor Uwe rekening kunnen nemen en hij zou zich ertoe kunnen bepalen U daarin eenige wijzigingen voor te stellen. Verder zou hij dan het rapport in de vergadering kunnen indienen, zoo gij onverhoopt niet mocht kunnen komen (hoe staat het met de naturalisatie?) Daar gij zulke goede vrienden zijd en gij zoveel met hem gesproken hebt, zal ongetwijfeld deze samenwerking goed gelukken.

Het zou mij veel plezier doen als de rapporten in het midden van Februari in mijn handen kunnen zijn; dan konden ze nog tijdig door ieder gelezen worden, en behoeft te Brussel de rapporteur slechts eenige toelichting te geven. Wij zullen de rapporten zoo beknopt mogelijk moeten maken en er is afgesproken dat die toelichting en eerste uiteenzetting van het onderwerp niet langer dan een uur zou duren. Als onderwerp is ieder te Brussel vastgestelde lijst opgegeven: "théorie de Bohr des spectres; méthodes pour arriver á la connaissance de l'arrangement des électrons dans l'atome"

Daar het essentieele en fundamenteel op den voorgrond moet staan, zoudt gij kunnen behandelen: de wijze van quantiseeren, waarbij vanzelf de adiabatische invarianten ter sprake kunnen komen; Bohr's correspondentieprincipe, polarisatie, intensiteit der lijnen; enkele voorbeelden om te doen zien hoe men tracht met bepaalde voorstellingen omtrent de rangschikking der electronen te vormen (stabiliteit? Dispersietheorie van Debije, Sommerfeld?). Maar gij kunt zelf beter dan ik beoordelen hoe gij er een goed geheel van maakt. Laat U dus door wat ik zoo even aangaf, niet binden, evenniet als door het algemeende schema dat ik voor het einde dezer maand aande rapporteurs hoop te zenden.

Laat ik, daarop vooruitloopend, nu al vast zeggen dat ik in het eerste rapport (algemeene beginselen der electronentheorie) de moeilijkheid der straling denk te bespreken, en de "relativiteitsformules" voor zoover nodig kan aangeven. Ik hoop zeer dat gij dir werk op U zult willen nemen. Met hartelijke groeten van huis tot huis

t.t.

H.A. Lorentz

Ik zend U met dezelfde post het Amerikaanse boekje over de theorie van Einstein. Hierbij de brief van Kramers terug. Ik heb Lemstra geschreven dat K. de Eng. vert. zelf wil maken; Lemstra zal U berichten hoe het ermee staat.

[In deze korte brief bericht Lorentz dat hij van De heer Naaff van het Bureau Russo-Hollandais in Den Haag een brief gekregen had. De heren A.N. Kriloff, P.L. Krapitza en A.F. Joffe en de dames Anna Fokringer en Kirpitcheff hebben informatie nodig voor hun verblijf in Nederland. Lorenzt vraagt, afgezien van Joffe, wat hij van deze mensen weet. Ook vertelt Naaff Lorentz dat Rojdetsvensky (geschreven als Woschkreschevsky) in Nederland aankomt.]

Amice,

Ik dank U zeer voor Uwe inlichtingen over de Russen. daarvan gebruik makende heb ik aan den Inspecteur der Mar. in den Haag geschreven; ik hoop nu maar dat dit gewenschte uitwerking zal hebben. Den brief van de Russische Akademie van Wetenschappen heb ik bij zijn verzoek overgelegd. Hierbij de brief van Einstein terug (met de herinnering aan de moeilijkheid die gij zeer tot mijn spijt met de gendarmes te Eindhoven gehad hebt). Heel duidelijk vind ik hem ook niet; hij had, dunkt mij den eindtoestand dien hij zich voorstelt nog wel wat meer in bijzonderheden mogen onderzoeken.

[Lorentz wenst Ehrenfest alvast veel goeds in 1921 en vertelt verder over de op hande zijnde promotie van W. van den Berg op 17 januari aanstaande]

Amice,

Ik denk ook dat Einstein een of ander pacifistisch of zionistisch doel met zijn reis naar Amsterdam heeft gehad, en dat wij ons daarover niet behoeven te verontrusten. Hij is gelukkig niet "revolutionair" gezind.

Meer verdriet doet het mij dat de Russen hun visum niet kunnen krijgen. De vorige week (ik had Maandag geen gelegenheid het U te vertellen) kreeg ik bericht van het Rijkspaspoortenkantoor in den Haag dat er bezwaar werd gemaakt aan de delegatie der Petersburgsche Akademie, Kriloff Joffe enz. het vsum te geven. En gisterenavond kwam een telegram van Joffe uit Reval, waarin hij mij mededeelde dat het visum "annuliert" was. Dat wil zeggen dat men teruggekomen op het eerstgenomen gunstige besluit, waarvan men Onnes bericht had gezonden. Joffe verzocht mij nu een poging voor hem en Kirpitschow die hem klaarblijkelijk vergezelt te doen.

[De brief gaat verder over andere organisatorische zaken rondom visa en over de komst van Epstein hier te lande. Hij vraagt zich af of hij bij Ehrenfest als assistent komt werken]

[Lorentz schrijft Ehrenfest over de eis van Epstein om zijn assistentschap op 1 maart te laten ingaan in plaats van 15 maart. Misschien heeft Ehrenfest van den Secretaris of van Onnes gehoord dat het zoo wel kan]

[Lorentz heeft van ene R.W.P. de Vries uit Amsterdam vernomen dat Joffe en Kriloff in Berlijn zijn blijven 'steken'. Hij heeft van Ehrenfest hun adres nodig.]

[Lorentz zou toch graag Joffe of R. ontmoeten als ze in het land blijven. Verder vraagt hij Ehrenfest om Trkal te groeten.]

Amice,

Hierbij de brief van Bohr terug; ik heb hem geschreven dat zijn stuk niet te lang kan zijn en dat hij mij groot genoegen zal doen door het mij te zenden zooals het nu is.

Ja, het is eene (verwijderde) nicht mijner vrouw, die EInstein heeft geinterview, zooals ik juist voor Uw brief kwam, van andere zijde gehoord had. Har man, met wien zij te Berlijn was of is, is correspondent van eene courant te Chicago. Ik vertel U daar wel eens van. Dat zij nu juist, mijn naam kende (waarmee zij overigens de waarheid heeft gezegd) tot E. is doorgedrongen en dat zij die ongelukkige uitlatingen in de wereld heeft gebracht, spijt mij zeer.

Ik hoorde van v.d. Pol dat Joffe Dinsdag zal komen. Het zal ons natuurlijk veel plezier doen als gij of Uwe vrouw dan een der volgende dagen met hem wilt komen koffiedrinken. Gij zendt mij dan wel even een briefkaart of belt mij op (No. 23632) Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

ESC7 – sectie 7 – 310
Haarlem, 4 September 1921

Amice,

Zoo even ontving ik van Bohr zijn rapport voor den Conseil de physique, maar ongelukkigerwijze heeft hij, daar hij zich nog altijd wat moet ontzien, niet den vorm aan kunnen geven, dien hij zich had voorgesteld. Terwijl hij in Juli een heel eind gevorderd was met de bewerking van het tweede gedeelte (het zou toen in eenige weken af zijn) en alleen de vrees had dat het te lang zou worden, welke vrees ik onmiddelijk heb weggenomen, is hij nu tot het besluit gekomen, zich tot het eerste deel van zijn rapport, dat wij reeds hadden, te bepalen. [...]

Het doet mij ten zeerste leed dat Bohr nog altijd de gevolgen ondervindt van zijne al te groote inspanning, en het spreekt van zelf dat ik niet verder bij hem zal aandringen en dat wij het stuk, zooals hij het nu heeft gezonden, in den verhandelingen van den Conseil de physique zullen opnemen. Ik geef het onmiddelijk aan Verschaffelt opdat die het in het Fransch kan vertalen. Maar nu zullen de discussies die wij gehad hebben, niet goed bij het stuk passen. Zoudt gij mij daarom het genoegen willen doen, Uwe inleiding tot die discussie in den vorm van korte theses op te schrijven? Ieder zal dat zeer op prijs stellen en wij krijgen dan een goed geheel.

Tot onzer spijt hoorden wij van Epstein dat Uw kleine Paul niet wel is geweest. Wij hopen zeer dat hij nu weer geheel hersteld zal zijn en dat het verder U allen goed gaat. Met hartelijke groeten van huis tot huis,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Ik wil gaarne nog iets zeggen over hetgeen gij mij eergisteren avond verteld hebt. In het voorbeeld dat gij mij van een ontaarding hebt gegeven, was sprake van trillingen in onderling loodrechte richtingen, waarvan de frequenties in het algemeen ongelijk zijn, maar in een bijzonder geval even groot worden.

Nu is, dunkt mij, zoo iets bij elke ontaarding het geval. Hebben de hoekvariabelen thetai de middelbare bewegingen of frequenties omegai (thetai = omegai + epsiloni), dan heeft er ontaarding plaats als er tusschen den middelbare bewegingen lineaire homogene betrekkingen met gehele coefficienten bestaan. Het eenvoudigst (en hiertoe kunnen wij ons bepalen) als twee omega's aan elkaar gelijk worden.

Men moet hierbij in het oog houden dat de omega's de werkelijk in het systeem bestaande frequenties zijn. In het waterstofatoom zijn het de aantallen omloopen per tijdseenheid bij de stationaire bewegingen. Zal nu, zooals gij U voorstelt, bij de ontaarding of in de nabijheid daarvan een bijzonder sterke energieovergang van den aether naar de materie of omgekeerd plaats hebben, dan moet één omega op den aether en één op de materie betrekking hebben. Gij kunt dus iets singuliers verwachten, wanneer de frequentie van het licht overeen stemt met eene in het atoom werkelijk voorkomende frequentie. Daarentegen leert de ervaring (anomale dispersie bij een natriumvlam of een ontladingsbuis met waterstof) dat er een singulariteit is als de frequentie van het licht gelijk is aan de frequentie die de materie kan uitstralen, en dus niet gelijk aan de frequenties die inderdaad in de atomen voorkomen.

Gij stuit dus, dunkt mij, ook bij Uwe beschouwingen op de fundamentele moeilijkheid dat bij lichtverschijnselen frequenties een rol spelen, verschillende van die welke in materie een rol spelen. Ik hoop intusschen dat gij hierop nog wat vinden zult. Met Uw bezoek eergisteren hebt gij ons veel plezier gedaan en het verheugde mij allerlei dingen met U te bespreken. Met hartelijke groeten van huis tot huis

t.t.

H.A. Lorentz

ESC7 – sectie 7 – 312
Yosemite National Park, 9 Maart 1922

Waarde Ehrenfest,

Ik moet U nog bedanken voor den langen brief, in de stilte van de leeskamer Bosscha op een Zaterdag middag begonnen en zoveel bevattende, dat mij interesseerde; hartelijk dank ervoor. Mijne vreugde hem te krijgen werd alleen verminderd door hetgeen gij over Uwe vrouw schrijft; het is wel heel jammer dat zij zoo moe blijft. Zoodra wij terug zijn hopen wij haar op te zoeken en dan te vernemen dat het voorjaar haar goed heeft gedaan. Wil haar nu hartelijk van ons groeten.

Ik kan mij voorstellen dat gij met Tanja van Uw reis genoten hebt, in de eerste plaats van Uw samenzijn met Bohr. Met Uw mededelingen over zijne wijze van doen en zijne uitkomsten hebt gij mij eel plezier gedaan; het is schitterend. Ik heb den hoofdinhoud aan Millikan en Epstein meegedeeld. Ook van Einstein's uitkomsten bij de nieuwe proef (kromming lichtbundel) heb ik hun verteld, evenals van de oplossing van de quaestie die gij hebt gevonden (en Laue). Het is heel mooi en verrassend.

Laat ik, voor ik verder ga, zeggen dat ik met Millikan over Uwe komst alhier heb gesproken. Het bleek dat hij zich voorstelde in het voorjaar van 24, en naar ik hoorde hangt het hiermee samen dat Darwin den aanstaande winter hier zal komen, wat al lang is afgesproken. Hoe nu Millikan U eens een andere indruk heeft gegeven, weet ik niet. Ik denk dat hij, van 1923 schrijvende, aan het laatst van dat jaar heeft gedacht. Hoe dit zij, ik heb hem erop gewezen dat gij er bijzonder prijs op zoudt stellen, als het kon, in de eerste maanden van 1923 hier te komen. Hij zal dit nog eens overwegen en U spoedig schrijven.

Mag ik hierbij nu iets persoonlijks zeggen! Dat het voor Uw broer een groote teleurstelling zou zijn, en voor ge zelf dus ook, als ge eerst later zoudt kunnen komen, begrijp ik heel goed. Maar met de overweging waarbij van een uit de mode geraakte dameshoed sprake is, kan ik mij wel vereenigen. Ik ben overtuigd dat je hier met veel vrucht werkzaam zult kunnen zijn, en dat wel evengoed in 1924 als in 1923. Want gij zult in 24 even goed en met dezelfde levendigheid van belangstelling en helderheid van onderscheiding in de groote vraagstukken die de physica bezig houden (nieuwe misschien) zijn doorgedrongen als nu.

Over een eventueele samenkomst te Leiden ter bespreking van het Einstein effect in het zonnespectrum (en natuurlijk ook van drukeffect, anomale dispersie enz) heb ik met St. John gesproken. Hij gaat naar een astronomenvergadering te Rome, waaraan ook Seares en waarschijnlijk Prof. Hale zullen deelnemen. St. John moet dan verder in Engeland zijn voor het eeuwfeest van de Astronomical Society. Graag wil hij daarna d.w.z. in de tweede helft van Juni naar Leiden komen, en hij zal gaarne aan de besprekingen deelnemen, niet zoo zeer omdat hij verwacht dat deze tot een beslissing zullen leiden als wel omdat hij er prijs op zou stellen, aanwijzingen te krijgen die hem bij het verder onderzoek van dienst kunnen zijn. Zijn standpunt is dat er nog heel wat gewerkt moet worden voor men een besluit kan trekken omdat dit alleen na volledige discussie van een zeer uitgebreid materiaal zal kunnen gebeuren.

Terwijl dus St. John graag in de tweede helft van Juni wil komen, kan hij het niet eerder doen. Hij komt reeds in April in Europa en ik heb nu met hem afgesproken dat hij, zoodra hij daar is, aan Kapteyn, met wien hij zeer bevriend is, zal schrijven. Als gij nu met dezen een en ander overlegt zal het, hoop ik, gelukken, tijdig met een geschikt plan te komen.

Wij hebben te Pasadena echt heel gezellige weken doorgebracht en zooveel vriendelijkheid van alle kanten ondervonden dat het ons hard viel gisteren te moeten vertrekken. Het nieuwe laboratorium begint nu in werking te komen en Millikan zal er zeker met zijn groot talent en zijn werkkracht veel van maken. Hij heeft een aantal goede medewerkers en gij zult hier een zeer prettigen geest vinden. Epstein en ik hebben dien ook zeer geapprecieerd.

Wij hebben acht weken lang een soort beurtzang gehouden, hij vier keer in de week te 4 uur en ik te 5 uur college gevende; waarbij wij dikwijls, zouden het afgesproken te hebben, punten van aanraking hadden, gelukkig zouden elkaar tegen te spreken. Epstein wordt hier gewaardeerd en gevoelt zich heel gelukkig; hij zal denk ik wel hier blijven.

[vertelt verder over bezoek aan Mount Wilson en de observaties aldaar]

Onvang met Uw vrouw en de kinderen veel hartelijke groeten van ons beide,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Met de adiabatische invarianten is toch alles in orde; vergeef mij dat ik U noodeloos ongerust heb gemaakt. Ik had de quaestie met formules behandeld en daardoor niet goed ingezien. Stel dat het magneetveld van richting verandert en gemakshalve (ofschoon dat niet noodig is) dat de richting ervan steeds in hetzelfde vlak blijft. De stand is eerst OH1, na eenige tijd OH2. Daar de as waarover het bewegelijke assenstelsel wentelt, den hoek tusschen OH1 en OH2 doorloopt, moet een kegel die aan dat assenstelsel vast zit over het platte vlak OH1H2 rollen. Geef aan het veld een bepaalde sterkte, dan is daarmede de hoeksnelheid waarmee de kegel om de lijn van aanraking draait vastgesteld. Wij willen nu hebben dat bij dat rollen de hoek H1OH2 in zeer langer tijd doorloopen wordt. Daartoe moet de kegel heel spits zijn; de tophoek ervan moet als de stelling der diabatische invarianten van toepassing zal zijn, tot nul naderen. De lijn L in het draaiende assenstelsel, die eerst met OH1 samen valt, zal dus ten slotte slechts een zeer kleiner hoek met OH2 maken; bij de limiet met OH2 samenvallen. Stel nu eerst had de baan van het electron den quantensen staat ten opzichte van OH1; dus ten opzichte van L. Volgens de stelling van Larmor houdt zij dan dien stand ten opzichte van L. Maar dan heeft zij ten slotte ook dien stand ten opzichte van OH2.

Men zou deze uitkomst niet krijgen als men den tijd, waarin de richting van het veld van OH1 in OH2 overgaat, eerst vaststelde en daarna de veldsterkte al kleiner en kleiner liet worden. Want dan zou de kegel een grooten tophoek krijgen; de lijn L die eerst met OH1 samen valt zou later een aanmerkelijken hoek met OH2 maken, en de banen die den goeden staat ten opzichte van L hebben, zouden ten slotte niet goed met betrekking tot OH2 staan. Dus, als men het geval van een zwak veld wil nemen dan moet men den overgang van OH1 tot OH2 naar evenredigheid langzamer denken, zoodat de tophoek van den kegel weer tot nul nadert.

Nogmaals wel bedankt voor Uw bezoek. Ik ben blij dat wij alles eens besproken hebben en ik hoop nu maar dat gij den trein hebt gehaald. Met vriendschappelijken groet

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Houd mij ten goede dat ik U zoo lang op antwoord liet wachten. Ook thans kan ik U over Kasterin nog geen definitief bericht geven. Dat zal nog tot de volgende week Zaterdag moeten wachten. Wat de invoering van de chemische constante in de beschouwingen waarover wij onlangs spraken betreft, ik heb daar natuurlijk niets tegen, indien zij tot beter inzicht kan leiden. Alleen meende ik dat gij het probleem op de klassieke wijze wildet behandelen, wat men vroeger steeds voor mogelijk hield, en dan ook, schoon met weinig gevolg, beproeft heeft. Maar het is best mogelijk dat het zoo niet gaat. Intusschen als men de quanta invoert bij de associatie der moleculen in de gasphase, moet men dan niet verwachten dat zij ook bij de verdichting tot vloeistof een rol spelen? Maar misschien is dit juist wat gij wilt aantoonen; ik ben bezig over iets te schrijven dat ik niet weet.

Met hartelijke groeten van huis tot huis en in de hoop dat gij allen aangename Kerstdagen zult hebben.

t.t.

H.A. Lorentz

[Lorentz komt terug op een gesprek die hij die middag met Ehrenfest gevoerd heeft. Lorentz voert berekeningen uit aan wereldlijnen]

[Lorentz schrijft over het memoriam van v.d. Waals]

Amice,

Ik heb Uwe beschouwingen over den al of niet ronddraaienden slinger met aandacht gelezen, maar zie eigenlijk niet wat ik er aan doen moet. Want de vraag die gij stelt "bepaling van den één-quantum-baan" in de vier genoemde gevallen, hebt gij geheel beantwoord. Daar is niets tegen te zeggen en de vraag is nu maar tot welke moeilijkheden dat voert. Misschien kunt gij mij dat Zaterdag te Amsterdam nog even aangeven. Met vriendschappelijke groet,

t.t.

H.A. Lorentz

[Lorentz stuurt het programma van het Solvay Congres 1924 op en vraagt Ehrenfest om te komen als hij terug is uit Amerika]

Waarde Ehrenfest,

Mijn verjaardag liep heel prettig ten einde met een rondwandeling op het plein van ons huis van de kleinkinderen, met brandende lampions. En gisteren morgen kwam er een mooie verrassing (al had ik er reeds wat van gehoord) in den vorm van Uw met zooveel liefde geschreven stuk in de Nieuwe Rotterdammer. Wat hebt gij daarin alles met een mooi licht bestraald! Hartelijk dank daarvoor.

Ik zou nu wel erg onvriendelijk zijn als ik niet eens wat van de "oude" physica ging vertellen; ik zal het trouwens graag doen. Men zal dan zien hoe gemakkelijk wij het vergeleken met nu, in die dagen hadden; er waren geen wolken (van quanta en dergelijke) en wij werkten onbekommerd en in blijden opgetogenheid. Bovendien waren er nog zooveel niet al te moeilijke vraagstukken dat men allicht een begin kon maken en een geschikten weg kon vinden.

Ik ben wel heel gelukkig gewenst in zoo'n mooie, ik zou haast zeggen feestige periode geleefd te hebben. Maar grooter geluk was het nog dat ik de genegenheid en de vriendschap van vele goede menschen verworven heb, wat ook nu weer bleek.

Nu zijn, daar wij het huis verlaten moeten, de bloemen aan kinderen en vrienden gegeven. Morgen ochtend gaan wij naar Parijs; dan Genéve en de Vogezen. Omstreeks 25 Augustus zijn wij hier terug. Maar ik wilde je toch graag, zij het ook kort, schrijven.

[Lorentz geeft het adres van G. Brest en vraagt Ehrenfest om een aangetekende brief aan Joffe te willen sturen, omdat het postkantoor gesloten is]

Waarde Ehrenfest,

Het is wel heel erg dat ik je de Vereenigde Staten heen en weer heb laten doorkruisen zonder ooit te schrijven. wil het mij vergeven en wees verzekerd dat het niet uit onverschilligheid kwam. Wij, mijn vrouw en ik, hebben heel wat aan je gedacht en als je brieven kwamen hebben wij ons heel duidelijk voorgesteld, onder welke omstandigheden die waren geschreven.

Het heeft ons zeer verheugd dat je zooveel nieuwe banden hebt aangeknoopt. Dat zal in allerlei opzichten goede gevolgen hebben en als nu ten slotte de vermoeienis niet wat groot is geworden, kun je, evenals wij, met de allerbeste herinneringen aan Amerika terugkeeren. Ondertusschen ging ons leven zijn gewonen gang. Wij zelf, kinderen en kleinkinderen allen wel. Ru is nu sedert twee maanden leeraar in geschiedenis te Winschoten (H.B.S.) en heeft daar zwaar werk, nl. groote klassen, maar gelukkig slechts 12 uur per week. Ik zelf heb met veel plezier een uur college aan de jongeren gegeven; zij waren altijd vol belangstelling. Na de Paaschvacantie zal ik dat nog eenige uren voortzetten.

Vanmiddag gaan wij naar Brussel voor de Solvay bijeenkomst, helaas zonder Onnes, want die had eenigen tijd geleden kou gevat, is toen heesch geworden en mag ofschoon hij wel weer goed is, met het gure weer (het geheele voorjaar was zeer koud) de reis niet ondernemen. Maar Keesom zal met ons reizen en misschien ook wel Joffe. Deze heeft ons vorige week bezocht en o.a. van een zijner laatste proeven verteld. Een gloeidraad zendt electronen uit. Deze worden door een electrisch veld zoo versneld dat zij op een antikathor vallende Röntgenstralen voortbrengen. Men kent hun aantal, 100 per seconde. De Röntgenstralen vallen op een klein bismuthbolletje, naar de methode van Millikan zwevende gehouden en daaruit ontwijkt om de 20 of 30 minuten een electron. Conclusie: de energie der Röntgenstralen zal wel in quanta geconcentreerd zijn, want men kan bezwaarlijk aannemen dat het bismuthbolletje de energie zo'n 30 minuten lang inzameld en bewaart. Dat is nu wel de mooiste combinatie van nieuwe vindingen die ik ken.

Wij hebben ook Sommerfeld hier gehad, wij hadden een prettig bezoek van hem, aan oude herinneringen gewijd. En na Brussel zal W.H. Bragg hier eenige voordrachten houden. Ik zelf moet dat den 5den en 6den Mei te Gent doen, in het Hollandsch, aan de Vlaamsche Universiteit, waar, zooals gij weet, Verschaffelt nu werkzaam is. Wij hebben onlangs diens 25-jarig doctoraat herdacht.

Coster is druk aan het werk geweest met zijn Röntgenstralen en heeft zich vooral bezig gehouden met de structuur van de absorptiekanten, waarin hij bijzonderheden van den valentiegraad waarmee het in verbinding is, afhangen. Hij gaat nu in Mei en Juni bij Franck in Göttingen werken.

Ook Kramers was hier en heeft ons veel verteld van de nieuwste ideeën van Bohr en hem. Als een atoom zich in zekere stationairen toestand A bevindt, terwijl B, C, D andere stationaire toestanden van lagere energie zijn (stel D de rusttoestand), dan zal het, terwijl het in A blijft, stralen en wil het al de frequenties die naar de vroegeren opvalling aan de sprongen A —› B, enz. beantwoorden. Dit gaat door tot het spontaan uit A naar een anderen toestand overspringt (dat op zich zelf geen straling teweegbrengt). Is het dan in C gekomen, dan zendt het al maar door de straling C —› D uit. Eindelijk, als het eens in D komt, heeft het rust gevonden. Behoud der energie alleen statistisch. En nu wensten wij je van harte een goede terugreis en hopen zeer je in goeder welstand weer hier te zien. Met ons beider hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

[Lorentz en zijn vrouw schrijven over de details van het bezoek aan aankomsttijd van de Millikan's in Nederland]

[Lorentz neemt het op voor een jonge Hongaar, Albert ELsholz, die wis- en natuurkunde in Leiden wil studeren]

[Lorentz schrijft wederom over Elsholz]

Ik vernam met veel genoegen dat Galia weer beter is en gij krijgt een goede aanteekening ("summa laus") voor Uw Hollandsch. Het minimum fouten, nl. O, is bijna bereikt. Ook Hollanders laten wel eens de tweede 'l' in "onmiddelijk" weg en schrijven in "weken" een 'e' te veel. Met hartelijke groeten,

t.t.

H.A. Lorentz

Amice,

Wel bedankt voor Uw vriendelijk en hartelijk schrijven; wat heb ik het U allen lastig gemaakt! Wat de zaak betreft was Uw brief niet meer noodig, want EInstein heeft gisteren in den vriendschappelijken strijd aanstonds de overwinning behaald en wel door mij te zeggen dat hij er zeker van was, dat, als ik in December te Ithaca zou zijn de Amerikanen iets op mijn promotie dag zouden ondernemen.

[...]

Amice,

Naar aanleiding van ons gesprek van gisteren en ook van een brief van Planck waar uit opnieuw bleek hoe gevoelig de Duitschers zijn, heb ik den brief aan de Conseil de Recherches opnieuw geschreven. Gij vindt hiernaast het stuk in zijn nieuwen vorm, waarin ik vertrouw dat ook Einthoven en Zeeman het willen onderteekenen; van Onnes hoorde ik vanmorgen reeds dat hij het gedaan heeft. De veranderingen zijn de volgende:

1. Aan het eind der derde alinea stond "sans crainte et sans hésitation". Dit is nu geworden "sans hésiter". De Duitschers zouden kunnen vragen wat men dan toch wel van hen vreesde. (Overigens heb ik "sans crainte" gebruikt i den zin van "gerust")

[...]

Mag ik in het bijzonder op één punt de aandacht vestigen? Ik spreek van de Duitschers die in den oorlogstijd welwillendheid tegenover hun tegenstanders getoond hebben en wel van de Duitschers in het meervoud. Ik had eigenlijk alleen het voorbeeld van Planck (dat heel mooi is) maar gelukkig had Bordet zelf nog dat van Wassermann. Naderhand heb ik nog gedacht aan Voigt (tot op zekere hoogte), Förster, met zijn pacifistische neigingen, en Stephan Meyer (Oostenrijker). Maar kunt gij er nog eens een noemen, die in daad of geschrift blijk heeft gegeven, de tegenstanders te waarderen of iet voor hen te willen doen, anders gezegd die getoond heeft, ridderlijk en edelmoedig te zijn?

[...]

[Lorentz gaat uitgebreid in op op de mening van Ehrenfest 'dat, indien de proeven van Dayton Miller in orde zijn, de aberratie voor een hoog geplaatsten waarnemer anders zou moeten zijn dan in de vlakte.' Verder schrijft Lorent over de dood van F. Klein.]

Waarde Heer Lorentz,

[...]

Bij deze gelegenheid wensch ik U noch te zeggen, dat de groote Reorganisatie die Ornstein in het Utrechtsche Laboratorium te stand gebracht heeft een zeer diepen indruk op mij gemaakt heeft toen ik hem voor de vacantie opzocht. In het bizonder was ik getroffen, door de vreugdige(!) samenwerking, die hij tusschen allen heeft weten te verkrijgen. Niet slechts, wat de jongeren aangaat, maar ook tusschen de ouderen en ook het personeel.

Waarde Heer Lorentz

Twee weeken geleden, heb ik aan U (na Haarlem) een brief van Debije gezonden en daarbij zelf nog veel geschreven. Ik durfde eerst niet vragen, waarom ik geen antwoord van U kreeg – maar nu ben ik bang, of de brief niet weggeraakt is. In de tusschentijd heb ik meermalen met Onnes daarover gesproken, die eerst alles best vond, zoolang ik over den Theoretikus Debije sprak – maar daarna begonnen de groote moeilijkheden, als wij over den experimentator Debije begonnen te spreken. Onnes kreeg toen steeds meer en meer lust om Einstein voor Leiden te winnen.

Het schijnt mij tegenwoordig toch meer mogelijk dat Einstein misschien kommen zoude – want men spreekt daarover dat hij in Berlijn nauwelijks blijven kan, omdat zijne inkomsten daar niet voldoende zijn om te betalen, wat hij voor zijne kinderen betalen moet. – Zoo als U weet drijft mij steeds een gedachte: de toekomst van de natuurkunde in Leiden – door mijn wetenschappelijk werk zal ik nooit in staat zijn voldoende te helpen het niveau in staat te houden. Kwam iemand als Debye of natuurlijk – zoo dit mogelijk is – Einstein naar Leiden – ja dan was het mogelijk Leiden voor achteruitgang te bewaren.

P. Ehrenfest

Waarde Heer Lorentz!

Van ochtend kreeg ik van Bohr antwoord op een brief, die ik hem 11 oktober had geschreven. -- Hij steld daarin zeer uitvoerig en ondubbelzinnig ziyn oordeel over Kramers en ziyn werk vast en motiveert, waarom de oorspronkelijke vraag van de Utrechtsche Fakulteit hem een duidelijk antwoord onmogelijk gemaakt had. - Tegelijk verzocht hij aan mij deze antwoord ter kennis van de Utrechtse fakulteit te brengen.

Daarmee beschikt nu de Utrechtse fakulteit over drie brieven, die MET DE MEESTE BESLISTHEID EN ZONDER VOORBEHOUD alleen Kramers noemen. - DE brieven van Planck, Einstein en Bohr.

Ik heb vandag voor goed het besluit genomen niet van Leiden weg te gaan. - Ik heb dit aan De Haas en De Sitter medegedeeld en aan Ornstein en Kruyt geschreven onder bijvoeging van den brief van Bohr. Ik ben Kruyt zeer dankbaar, dat hij daarvoor zorgde, dat ik bij mijn besluitneming heelemaal van de questie kon afzien, of ik door de verhuizing weer in de schuldenmisere zoude raken. - Zoo was ik in mijn besluit absolut niet meer door geldkwesties gebonden ---- U begrijpt hoe waardevol mij deze omstandigheid is; anders zoude ik nooit zeker weten of mijn besluit in Leiden te blijven voldoende vrij was.

Ja Mh. Lorentz - ik voel wel, dat ik voor U niet alleen een "Physik-Produzier-Machine" be. En voor niemand dien ik hartelijk lief heb. Dat maakte voor mij de beslissing mogelijk in Leiden te blijven - bijna zeker ten nadeel van den bloei der theor. natuurk. in Leiden.

U heeft mij daarover genoeg gezegd - ik bewaar het in mijn hart; kom niet meer op deze heele Utrechtsche zaak terug - ook niet wanneer ik U maandag zie - Maandag wenschen Uhlenbeck, Goudsmit en ik U oordeel en raad te hooren in verband met een zeer geestig idee van Uhlenbeck over spectra dat zeer velijdelijk maar misschien fout is. Zoo recht van harte de Uwe!