Noord Hollands Archief

Brieven van Paul Ehrenfest aan H.A. Lorentz in het Rijksarchief Noordholland te Haarlem

Waarde Heer Lorentz,

Heute war Burgers bei mir (wegen Vortrag Lely). Ich fragte ihn (ohne Sie zu nennen) direct über "Toga" "Propaganda" etc. Nun: als meine Frau und ich seinerzeit mit unserer damals ganz kleinen Tochter nach Goettingen kamen fragte man uns immer wieder in welchen Stall wir unsere Kuh untergebracht haben - es bestand nämlich das unausrottbare Gerücht, dass wir - des Kindes wegen - auf allen unseren Reisen im Gepäckwagen als Reisegepäck stets eine Milchkuh mitführen. Diese Sage war auf keine Weise aus zu rotten! - Ebenso scheint es eine auf nichts beruhende Sage zu sein, dass Burgers inmitten Toga-tragender Collegen jemals ohne Toga sass. - Er lachte sehr darüber und sagte mir, dass er bei einer solchen Gelegenheit eine schwarze statt einer weissen Cravatte trug aber dass er bereits dafür gesorgt habe das folgende mal mit weisser Cravatte zu erscheinen.

Ebenwenig ist etwas wahr von ausgeblicher propagandist Beeinflussung seiner Studenten. Er sagte mir, dass er sich nicht erinnere in Delft ausser mit Struik und den Roosenschoons über diese Fragen gesprochen zu haben. Da ich - meinem eigenen Fühlen nach - diese zweite Frage in ihren feineren Verzweigungen für eine sehr ernste Gewissensfrage halte, gieng ich auf diese Frage nicht weiter ein. Übrigens glaube ich, dass hier Missverständnisse sehr leicht entstehen können: von mir selbst wird sehr leicht ebenfalls behauptet werden können, dass ich meine Studenten in ihrem politischen Denken zu beeinflussen trachte. Während es sich in Wirklichkeit einfach darum handelt:

1. dass ich selbst sehr interessiert bin die Strömungen die etwa durch Woltjer, Kohnstamm, Pannekoek, Huysmans repräsentiert werden einigermassen zu begreifen (anders würde ich auch überhaupt nicht mehr unsere Studenten schaft verstehen können - die Ned. Chr. Stud. Vereen. und die "Vereenig voor Studie van Socialisme" haben auf die Studentenschaft einen viel tieferen Einfluss als alle unsere Vorlesungen - höchstens die von Bolland ausgenommen)

2. dass natürlich jeder der mit mir einigermassen häufig spricht (also auch die Studenten) alles das zu sehen bekommt, was auf mich selbst einen starken Eindruck macht: von Atommodellen, Statist. Mechanik, Bach und Mozart, Mathem. Nationalökonomie, Bolschewismus, Laméfunctionen, Unterrichtsfragen, Integralgleichungen, Religiös-ethischen Fragen etc.

Sobald irgendwer, irgendwelche meiner Auffassungen verkehrt finden sollte (z.B. über Convergenzfragen bei Integralgleichungen oder über Bachsche Fugen oder über Sozialismus) wird er natürlich geneigt sein sich zu beklagen, dass ich das mir anvertraute Amt zur Verführung der Jugend missbrauche. Dies alles hätte ich - um ehrlich bleiben zu können - Ihnen sagen müssen, als wir über Burgers sprachen. Aber ich habe stets eine Zeit nöthig mich meiner Feigheit zu schämen, ehe ich wieder den Muth versammle präcies aus zu sprechen, was ich fühle.

Lieber, lieber Herr Lorentz - wir Jüngeren haben es gar nicht leicht: gleichmässig ruhig geduldig unsere laufenden Pflichten erfüllen, das können wir nicht, grosse schöne Dinge vollbringen - wie selten gelingt das und ist jedenfalls nur wenigen vorbehalten. So bleibt uns nur unruhiges selbstquällrisches Herumsuchen und irgendwo in einem Winkel unsere Seele die Hoffnung uns eventuell noch durch Selbstaufopfer und erlösen zu können. Ihr P. Ehrenfest

Waarde Heer Lorentz,

Bijgaande het request van Van Veen en ons begeleidend schrijven aan Curatoren. Omdat ik morgen (eindelijk!) voor ±10 dagen de stad uitgaan zal (naar Ermelo - Kohnstamm) moet ik U verzoeken de stukken na onderteekening direct aan Curatoren te willen zenden.

Van de tijd van rust en isolatie heb ik eenig nuttig gebruik gemaakt. Wel heb ik niets kunnen vinden maar ik heb mij lekker "eingelesen und einphantasiert" in dinge, die ik reeds lang wenschte te leeren kennen, alles rondom het groote (heerlijke!!) raadsel: wat moet de theorie der quanta met de dispersie beginnen. De theorie van Debije-Sommerfeld is of geheel fout schijnt mij, of toch zeker aan zeer essentiele punten: wanneer bijv. Sommerfeld, om een eenigszins goede waarde voor de dispersie van (koud, elektrisch niet gestoord!) Helium te verkrijgen de trillingen van dit model [tekent model I van een heliumkern met daarbuiten twee elektronen in twee verschillende cirkelbanen] neemt omdat [tekent model II van een heliumkern met daarbuiten twee elektronen in dezelfde cirkelbaan] geheel verkeerde uitkomsten levert dan is dat juist een reductie ad absurdum want uit het spectrum van elektrisch gestoord He en de proeven van Franck en Hertz samen is volkomen duidelijk te zien dat het koude, slaapende He van welk juist de dispersie gemeten werd beslist in toestand II verkeerd en dat I eerst uit II ontstaat wanneer men het met een elektron van 20-21 Volt gebombardeerd heeft. - Alle slaapenden Atome laten misschien alle hun elektronen maar geheel zeker hun valentieelektronen op één-Quanta banen loopen (Spectraalsymbool 1,5S) - dat bedreigd de atoomschemata van Vegard met vernietiging.

U zoudt mij zeer verplichten, wanneer U mij met een enkel word wilt zeggen hoe U over de volgende vraag denkt: Aan de emissie en absorptie van een lijn in gassen (bv. Na damp) neemen zeer weinige molekulen onder alle aanwezigen deel. Maar aan de dispersie - evenveel of meer? Na Sommerfeld-Debije veel. Wat denkt U? - Gaarne wilde ik U nog mondelijk vragen of een medium dat per LABDA-Kubus slechts een of minder als een resoneerend molekuul heeft, nog stralenbreking kan toonen (1. Theorie van Julius voor extreem verdunde gassen 2. Röntgenstralen)

Ik heb met ongewoon veel genoegen doorgelezen: W. Kossel. Über Molekulbildung als Frage des Atombaus Ann.d.Ph 49 (1916) 229. Kent U de Biographie van Pasteur: René Vallery-Radot La Vie de Pasteur. ±700 paginas. Ik heb van dit boek een zeer diepen en opwekkenden indruk ontvangen. De physica is heerlijk - wanneer ik slechts betere hersenen en krachtigeren wil had, dan was ik er heel gelukkig. Heer Lorentz, of ik ooit iets vinden, iets construeeren kan wat van blijvend waarde is dat weet ik niet en vrees zelfs duidelijk te kunnen zien, dat dat niet lukken zal; ook zie ik van jaar tot jaar duidelijker dat mijn onderwijs nooit solide zijn kan - het zal steeds blijven een fragmentarisch en zeer zeer onsymmetrisch schetsen met verwaarloozing van groote zelfs fundamentele gebieden. - Alles, wat U van mij hopen kunt is, dat ik mijn werkelijk groote liefde voor enkele vragen op enkele studenten overdraag, die daarvoor a priori "resonanzfähig" zijn. Meer kan ik niet - zelfs kan ik zij later wanneer zij op gang zijn niet meer stemmen (in tegenstelling tot Bohr, Debije, Born etc.) slechts op gang brengen - daarna moeten zij bij U of anderen werken. Hartel. groeten, Uw P. Ehrenfest

[Ehrenfest vraag aan Lorentz of hij Nederlandse fysici kent die naar Jassy zouden kunnen gaan. Hij zelf dacht aan Burger, Fokker, Crommelin etc. Hij besluit de brief met:]

‘Tot mijn spijt heb ik nu geconstateerd dat ik – om niet meer en meer schulden te maken, toch examineren moet.’

Waarde heer Lorentz,

Kuenen heeft het Berliner Tageblatt ook mij laten zien. Ik had reeds de uittreksels in de hollandsche bladen gezien. Het is erg jammer dat Einstein in de krant schreef en zoo. Ik had hem direct geschreven en hem verzocht toch geen woord meer in de krant te schrijven. Het is zoo jammer, dat hij het niet aan zijne vrienden overliet b.v. aan Planck. Ik wil hopen dat deze verveelende zaak spoedig weer verloopt. (Weyland had ook aan Julius direct geschreven!!) – Maar wanneer deze “Hetze” tegen Einstein systematisch doorgaat dan was het toch wel wenschelijk, dat de hollandschen, skandinavischen en Switzer Physici (b.v. U, Zeeman, Julius(!!), Onnes, Bohr, Weyl, Debije) Einstein in bescherming nemen. Misschien moet nu Einstein werkelijk weg uit Duitschland – U weet hoe beslist hij het vroeger weigerde! – dan zoude het toch misschien mogelijk zijn hem voor 2-3 jaren geheel naar Nederland te nemen. Daarvoor zouden 14 tot 21000 gulden noodig zijn. Vergeef mij, dat ik in deze droevige geschiedenis nog geldoverwegingen meng. Maar ik was zoo erg gedeprimeerd, dat Gehnke het heeft kunnen klaarspelen dat Einstein tot zulk een On-Einsteinsche reactie te verleiden, dus werkelijk Einsteins fijne ziel aan te tasten, dat ik nu over niets zo zeer nadenk als hoe Einstein geheel uit deze giftige atmosfeer te trekken. Twee drie jaren zijn voldoende, dan is alles weer in orde. - || Ik heb brieven uit Rusland van Chwolson, Joffe en Roschdjestwensky. Zij leven, werken en hebben prachtig werk gedaan. Dezer dagen komt een jonge Russische Physicus uit Petrograd (via Reval) bij mij – Hij moet Separata, tijdschriften, boeken na Petrograd brengen. Ik verwacht hem nog deze week hier. Dan schrijf ik U meer. – Over de moeder van Mevrouw geen bericht. – Wees niet geergerd over Einstein!!!!

Uw P. Ehrenfest

[Ehrenfest over de Russische regering:]

‘Die Regierung ist […] aengstlich, dass die besten Kräfte weggehen und nicht zurückkehren, womöglich unter Mitnahme von Geldsummen.

Waarde Heer Lorentz,

Schon ist Antwort von Onnes da! – Wie hätte ich mir 1912 träumen lassen können, dass ich einmal nach Leiden kommen würde und dass ich dort Sympathie und Freundschaft in solch unbegrenster Fülle finden würde. – Herr Lorentz, wohl bin ich stets niedergeschlagen, dass meine Arbeiten so schabig sind aber in diesen Tagen bin ich sehr sehr glücklich!!

[…]

Ich möchte nochmals betonen, dass Roschdjestwensky und Joffe nichts mit Politik und schon ganz sicher nichts mit Propaganda zu thun haben.

[…]

Herr Lorentz, ich weiss sehr wohl dass meine nervöse Hast für Sie etwas peinliches haben muss. Aber was nützt es – ich kann es doch nicht verbergen, dass ich für einige Zeit durch die Nachricht über die erfolgreichen und theilweise wirklich glänzenden Arbeiten meiner russischen Freunde etwas aus dem gleichgewicht gerathen bin. Die freundschaftlich-fascinierte Zusammenarbeit hat dort wirklich ein paar kleine Wunder Zustande gebracht. […] Verzeihen Si emir deshalb für die erst kommende Zeit meine unruhe. Ich kann jetzt nicht ruhig sein so sehr ich mir Mühe gebe. – Meine Aufgabe ist nun wirklich meinen Freunden zur Beschickung zu stehen.

Ihr P. Ehrenfest

Waarde Heer Lorentz,

Op pagina 3-5 van den Brief van Bohr schrijft hij over zijn Solvay Stuk. Ik dacht het is beter U ziet irect wat en hoe hij schrijft als dat ik het door over vertellen verzwak. Coster heeft mij verteld dat Bohr zoo overwerkt is, dat hij heelemaal niet tot rust kan komen en in eens door met Kramers wenscht te spreken zoo niet over physika dan over half wijsgeerige dingen enz. Ik geloof het zou een groote verligting voor Bohr zijn, wanneer U hem kon schrijven dat verkorting niet noodig is. – Bohr schrijft toch steeds veel te kort voor de geweldige hoeveelheid van ideeen en fijne nuancen, die hij in elk werk brengt.

Het “interview” was voor Einstein zelf zeer ongewenscht; maar het kwam een aardig jonge hollandsche dame bij hem die vertelde dat zij met U verwandt is en hem om een interview verzocht. Hij vond het onaangenaam maar omdat zij Uw naam noemde kon hij niet daartoe besluiten haar af te wijzen. Dit alles hoor ik nu in antwoord op mijne opmerkingen van de dochter van zijn vrouw. Ik deel het U mede, ofschoon mij later Einstein daarvoor “den Kopf waschen” zal. Hij had onaangenaamheden, schijnt het, en moest de zaak door een uitvoerig goed stuk in de Vossche Zeitung eenigszins weer verbeteren. Of het hem zal lukken? – Maar werkelijk het schijnt dat alleen deze onbeschaamde misbruik van Uw naam Einstein tot deze …… stap verliden kon. || Hij beloofd in October voor 3 weeken te komen.

[…]

Waarde Heer Lorentz,

[…]

In Jena waren er een paar oogenblikken waar ik zoo recht in de diepte van mijn hart voelde hoe dankbaar ik U en Nederland ben, dat mij hier een rustige plaats vergund is waar men alleen door zijn geweten gecontroleerd wordt maar niet door haatelijkheden voorwaartsgejaagd. Zeer scherp kreeg ik ook weder van iets te voelen waaran ik in Leiden in deze jaaren waarachtig begon te vergeten: van het maatschappelijke antisemitisme.

[…]

Verbazend aardig was Planck tegen mij – dat verheugd mij zeer (ik weet niet of ik U verteld heb, dat bij mijn laatste bezoek – in Juni – bij hem, hij voor mij – en wel zeer mooi – Bach speelde)

Waarde Heer Lorentz,

In Recapitulation des Telephon-gespräches möchte ich sagen:

1. Prof. Schücking hat wiederholt während des Krieges vom Standpunkt des internationalen Rechtes gegen Regierung und öffentliche Meinung Front gemacht und hatte davon ernste Unannehmlichkeiten.
2. Voigt hatte sich trotz sehr unangenehmer Conflicte mit dem Behörden für verschiedene Ausländer eingesetzt.
3. Das Verhalten von Berliner z.B. bei Publication Ihres Briefes über Solvay gefällt mir besonders gut.
4. Born hat sich sehr für Russische Gelehrte eingesetzt und bewirkte z.B. dass Boguslawsky Deutschland verlassen durfte.

Paul Hertz hat sich durch seine entscheidene, offene Ablehnung alle “patriotischen” Anschauungen während des ganzen Krieges sehr “geschadet”.

Eine groste Anzahl nicht expansiever Gelehrten ist von Kriegspsychose ganz frei geblieben, aber davon merkte man nicht viel z.B. Hilbert weigerte die Unterzeichnung des Manifests der 93, wie ich gehört habe.

Ich glaube mit Ihnen, dass der Aufruf, den Si emir zusandten in der jetzigen Form sehr viel Gutes stiften kann. Vor allem wenn er im wesentlichen allein durch die gelesen wird an die er gerichtet ist und nicht durch andere, die daran herum zu deuten beginnen.

Es thut mir übrigens sehr leid, dass Sie überhaupt auf meine Reaction geachtet haben. Ich bin ganz labiel u. incompetent. Vergeben Si emir das – aber es ist so.

Mit innigen Grüsten, Ihr P. Ehrenfest.